Door Annemieke Deenen, augustus 2026
De komende jaren gaan veel mensen met pensioen en als je niet tijdig actie onderneemt, nemen zij hun jarenlange kennis en kunde met zich mee. Met deze tips voorkom je dat de komende vergrijzingsgolf ook een kennis-drain wordt.
Soorten kennis
Tijdens onze loopbaan bouwen we veel kennis op. Deze kennis kun je onderverdelen in expliciete en impliciete kennis.
Expliciete kennis
Expliciete kennis is kennis die is vastgelegd. Denk aan procedures, werkinstructies, code en opleidingen. Deze kennis is geborgd en, mits op een handige manier vastgelegd, overdraagbaar aan nieuwe collega's. Als een medewerker met pensioen gaat, blijft deze kennis behouden voor de organisatie.
Impliciete kennis
Hoe anders is dat bij impliciete kennis. Dit is de kennis die je onbewust toepast op basis van ervaring en inzicht: kennis in hoofd en handen. Impliciete kennis is moeilijk over te dragen, omdat je vaak niet precies weet wat je doet en waarom. Denk bijvoorbeeld aan het bakken van het perfecte brood. Een ervaren bakker weet precies wanneer het deeg de juiste dikte heeft, hoe de oven moet worden ingesteld en wanneer het brood precies uit de oven moet worden gehaald. Deze vaardigheden zijn vaak lastig volledig op papier te zetten, omdat ze gebaseerd zijn op jarenlange ervaring en subtiele nuances zoals de invloed van het weer.
Elke werknemer bouwt tijdens zijn loopbaan impliciete kennis op. Bij iemand die tientallen jaren bij een bedrijf werkt, is deze kennis vaak enorm uitgebreid en erg waardevol voor de organisatie. Soms zelfs onmisbaar.
Zo was er eens een fabriek waar een machine toevallig net in storing raakte terwijl de operator er was. Hij loste het probleem binnen twee minuten op door 'even rond te lopen en op een paar knoppen te drukken'. Toen hem gevraagd werd wat hij precies gedaan had, kreeg hij diepe rimpels in zijn voorhoofd. Hij had eigenlijk geen idee. Pas na gezamenlijk het proces langs te lopen en vragen te stellen, ontdekten ze dat hij zijn gehoor gebruikte. Dat had hij zelf nooit beseft.
Impliciete kennis uit het hoofd halen
Het is ontzettend moeilijk onze eigen impliciete kennis over te dragen, simpelweg omdat we ons er niet van bewust zijn dat we deze kennis hebben. De omgeving mist de kennis vaak pas als iemand er niet meer is. Zo werd een gepensioneerde operator nog regelmatig gebeld met de vraag of hij 'even langs kon komen om een storing op te lossen'. Niet handig, en het maakt je als bedrijf enorm kwetsbaar.
Het is dus cruciaal om impliciete kennis expliciet te maken, zodat deze toegankelijk en overdraagbaar wordt. Van oudsher doen we dit met taakanalyses, interviews en observaties om de kennis uit de hoofden van medewerkers te halen en vast te leggen in opleidingen, systemen en documentatie. Deze methodes werken, maar zijn tijdrovend en inefficiënt.
Impliciete kennis uit data halen
Gelukkig zit impliciete kennis niet alleen in de hoofden van medewerkers. Organisaties beschikken over veel data, zoals e-mails, adviesrapporten en logboeken. Met AI kun je kennis uit deze data halen en expliciet maken. Door deze data-gedreven kennis te combineren met de kennis in de hoofden van medewerkers, kun je impliciete kennis veel sneller expliciet maken en hoef je medewerkers minder vaak lastig te vallen.
Bijvoorbeeld, in het geval van de operator die zijn gehoor gebruikte om storingen op te lossen, zouden sensorgegevens of andere data kunnen worden gebruikt om dat wat hij hoort expliciet te maken. Hiermee kun je vervolgens, met AI, simulaties genereren waarmee nieuwe collega's kunnen oefenen in het herkennen en oplossen van storingen. Uiteindelijk kun je zelfs een kennisbank opbouwen die storingen helpt voorkomen of oplossen, waardoor de kennis automatisch geborgd is.
Conclusie
Het voorkomen van een kennis-drain door de vergrijzingsgolf vraagt om een bewuste en strategische aanpak. Door impliciete kennis expliciet te maken, zowel via traditionele methoden als door gebruik van data en AI, kun je ervoor zorgen dat waardevolle kennis behouden blijft binnen je organisatie. Zo blijf je goed voorbereid op de toekomst.